BİR ATEİSTTEN İMANA DAİR DENEME

 

İmanın en temel özelliklerinden biri, varlığını dışarıdaki bir onaya borçlu olmamasıdır. Çünkü iman, özü gereği kişinin kendi varoluşu içinde kurduğu bir bağlılık, güven ve teslimiyet ilişkisidir. Bu nedenle iman, dışarıdan onay beklemeye başladığı anda kendi içsel zemininden uzaklaşmaya başlar. İman eden kişi, imanını başkasına kabul ettirmek zorunda hissediyorsa burada yalnızca bir inanç aktarımı değil, daha derin bir psikolojik ve varoluşsal ihtiyaç ortaya çıkar. Kişi, kendi imanının sağlamlığını ötekinin kabulü üzerinden doğrulamaya çalışmaktadır.

Bu yüzden bazı tartışmalar görünüşte iki farklı düşüncenin karşılaşması gibi görünse de gerçekte kişinin kendi imanı ile kendi kuşkusu arasındaki mücadeleye dönüşebilir. Karşıdaki insan yalnızca bir muhatap değildir artık, iman eden kişinin kendi içsel güvenliğini sınadığı bir yüzeye dönüşür. Öteki ikna edilirse iman eden rahatlar, öteki direnirse huzursuzluk başlar. Böylece kişinin imanıyla kurduğu ilişkinin merkezi kendi içinden çıkar ve farkında olmadan ötekinin eline geçer.

Burada ilginç bir paradoks ortaya çıkar. Kişi görünüşte ötekinin üzerinde egemenlik kurmaya çalışmaktadır; onu ikna etmeye, susturmaya, dönüştürmeye çalışır. Fakat aslında ötekine bağımlı hale gelen kendisidir. Çünkü imanının huzuru artık ötekinin vereceği cevaba bağlıdır. Öteki kabul ederse huzur, reddederse huzursuzluk doğmaktadır. Böyle bir durumda dışarıdan bakıldığında egemen görünen kişi, içsel olarak ötekinin onayına bağımlıdır.

Bu nedenle başkasını kendi imanına dahil etme zorunluluğu, her zaman imanın gücünü göstermez. Bazen tam tersine, imanın kendi içinde yeterince yerleşmemiş olduğunun belirtisi olabilir. Gerçekten kendi içinde yerleşmiş bir iman, karşısındakinin inkarını varoluşsal bir tehdit olarak görmez. “Ben iman ediyorum, sen etmiyorsun” diyebilmek, imanın kendisine güvenebilmesini gerektirir. Buna karşılık “Ben iman ediyorsam sen de iman etmek zorundasın” düşüncesi, kişinin kendi imanıyla yetinemediğini gösterebilir.

Tam burada iman ile ikna arasındaki fark belirginleşir. Bir insan imanını anlatabilir, gerekçelerini paylaşabilir, kendi tecrübesinden söz edebilir. Fakat bunların hiçbiri ötekinin mutlaka teslim olması gerektiği anlamına gelmez. Çünkü iman, matematiksel bir teorem değildir. İman eden kişi ötekinin kabulünü zorunlu bir sonuç olarak beklediğinde, imanı epistemik bir kanıta dönüştürmeye çalışmaya başlar. Oysa iman zaten kanıtlanmış bilginin bittiği yerde ortaya çıkar. Eğer bir şey herkes için zorunlu olarak kanıtlanabilir olsaydı, ona iman etmekten çok onu bilmekten söz ederdik.

Bu nedenle iman ile bilginin birbirine karıştırılması yalnızca kavramsal bir hata değildir; aynı zamanda iman eden kişinin kendisi açısından da bir huzursuzluk kaynağı olabilir. Çünkü kanıtlanması mümkün olmayan bir şeyi sürekli kanıtlamaya çalışmak, bitmeyen bir mücadele yaratır. Her yeni itiraz yeni bir tehdit, her yeni şüphe yeni bir savunma zorunluluğu haline gelir. Kısacası iman artık çözülmesi gereken bir probleme dönüşür ama yeterince güçlü bir sistemde doğru olsa bile o sistem içinden asla ispat edilemeyecek bir şey illa çıkacaktır ve işte tam bu noktada iman yitirilir. İman bir içsel bağlılık olmaktan, yaşanacak bir süreç olmaktan ve bir gizem olmaktan çıkıp sürekli savunulması gereken bir probleme dönüşür.

Burada asıl sorulması gereken soru şudur. İnsan neden başkasının kendi imanını kabul etmesine ihtiyaç duyar? Eğer iman gerçekten kendi içinde yeterliyse, ötekinin reddi neden bu kadar rahatsız edici olsun? Ötekinin farklı düşünmesi neden yalnızca farklılık olarak kalamaz? Neden hemen ortadan kaldırılması gereken bir sapma, yanlışlık ya da tehdit gibi deneyimlenir?

Belki de bunun nedeni, kişinin imanının yalnızca kutsalla ilişkisini değil, kendi kimliğini de taşımasıdır. İnsan çoğu zaman “Ben şu şeye iman ediyorum” demekle kalmaz, “Ben bu imanım” noktasına gelir. İman ile benlik birbirine yapıştığında, imana yöneltilmiş her itiraz benliğe yöneltilmiş bir saldırı gibi hissedilir. Böylece kişi aslında imanını değil, kendi benlik bütünlüğünü savunmaya başlar.

Bu durumda tartışma düşünsel olmaktan çıkar. Çünkü düşünsel tartışmada insan karşısındaki kişinin haklı olabileceğini en azından ilkesel olarak kabul eder. Fakat benliğini korumaya çalışan kişi için böyle bir ihtimal tehlikelidir. Karşı tarafın haklı çıkması yalnızca bir düşüncenin yanlışlanması değildir artık, kişinin kendisinin sarsılması anlamına gelir. Dolayısıyla tartışma hakikatin aranması değil, benliğin korunması haline gelir.

Bu noktada ötekinin rolü daha da belirginleşir. Kişi, ötekiyle gerçekten karşılaşmak yerine onu kendi imanının aynasına dönüştürmek ister. Öteki, kendi farklılığıyla var olmamalıdır, benim inandığımı onaylamalıdır. Başka türlü düşündüğünde varlığı rahatsız edici hale gelir. Çünkü ötekinin farklılığı, iman eden kişiye başka türlü düşünmenin mümkün olduğunu sürekli hatırlatmaktadır.

Belki de asıl rahatsızlık burada doğar. Ötekinin varlığı, imanın zorunlu olmadığını gösterir. Ben iman ederken karşımdaki insan etmeyebiliyorsa, imanımın herkes için kaçınılmaz olmadığını onun varlığı bana gösterir. Tam da bu yüzden bazı insanlar yalnızca başkalarının yanlış düşündüğünü söylemekle yetinmez, onların var olan farklılıklarını ortadan kaldırmak ister. Çünkü ötekinin farklılığı sürdükçe kendi imanının evrenselliği üzerinde bir gölge varmış gibi hisseder.

Oysa içsel olarak yerleşmiş bir iman, bu farklılıktan korkmak zorunda değildir. Ötekinin reddi onun varlığını azaltmaz. Ötekinin şüphesi onun imanını eksiltmez. Ötekinin başka türlü yaşaması onun kendi bağlılığını ortadan kaldırmaz. Tam tersine, iman gerçekten içsel bir ilişkiyse, ötekinin özgürlüğüne tahammül edebilmelidir.

Bu nedenle imanın belki de en önemli sınavlarından biri, kendi dışındaki inançsızlıkla ve farklılıkla karşılaşma biçimidir. Eğer iman ancak herkes aynı şeye iman ettiğinde huzurlu olabiliyorsa, burada iman kadar toplumsal homojenlik arzusu da devrededir. Eğer kişi ancak ötekinin teslimiyetiyle kendi imanına güvenebiliyorsa, iman içsel olmaktan çıkmış, kolektif teyide bağımlı hale gelmiş demektir.

Burada iman ile çoğunluk arasında da ciddi bir ayrım gerekir. Bir düşüncenin milyonlarca insan tarafından paylaşılması, tek tek insanların onu içselleştirdiğini göstermez. Tersine, kalabalığın onayı bazen bireyin kendi imanıyla yüzleşmesini erteleyebilir. “Herkes inanıyor” düşüncesi, kişinin kendi iç onayının yerine geçebilir. Bu durumda insan iman ettiği için topluluğa ait olmaz, topluluğa ait olduğu için iman ediyor olabilir. Bu yüzden iman açısından en zor soru belki de şu değildir: “Kaç kişi benimle aynı şeye inanıyor?” Asıl soru şudur: “Hiç kimse benimle aynı şeye inanmasa yine de iman edebilir miydim?”

İşte bu soru dış onay ile iç onay arasındaki farkı açığa çıkarır. İman yalnızca başkalarının onayıyla ayakta durabiliyorsa, kendi içsel temeline henüz tam olarak sahip değildir. Çünkü dışarıdaki destek çekildiğinde çökecektir. Oysa içsel olarak yerleşmiş iman, yalnız kalabilme ihtimalini de taşıyabilmelidir.

Bu yalnızlık, fanatizm ya da dogmatizm değildir. İç onay, “Ben mutlaka haklıyım ve kimseyi dinlemem” demek değildir. Tam tersine, kişi ancak kendi imanını ötekinin kabulüne bağımlı hale getirmediğinde gerçekten dinleyebilir. Çünkü ötekinin sözü artık varoluşsal bir tehdit değildir. Onu anlamak, onunla tartışmak, hatta kendi düşüncesini yeniden gözden geçirmek mümkün hale gelir.

Bu açıdan bakıldığında güçlü iman, sürekli bağıran değil, başkasının reddi karşısında da varlığını sürdürebilen imandır. Sürekli kendini kanıtlama zorunluluğu hissetmeyen, her farklılığı tehdit olarak görmeyen, ötekinin varlığını kendi imanının eksikliği olarak yaşamayan imandır.

Belki de iman ile tahakküm arasındaki sınır da burada başlar. İman eden kişi kendi imanını yaşarken ötekine alan bırakabiliyorsa iman kendi sınırları içindedir. Fakat ötekinin de mutlaka aynı şeye iman etmesini istemeye başladığı anda, iman kendi içsel alanından çıkarak ötekinin varoluşuna müdahale etmeye başlar. O andan itibaren mesele yalnızca iman değildir, aynı zamanda iktidar meselesidir.

Çünkü “Ben iman ediyorum” bir varoluş beyanıdır. “Sen de iman etmek zorundasın” ise artık bir iktidar talebidir. İmanın dışarıdan değil içeriden onaylanması gerektiğini düşünmenin asıl nedeni de budur. İç onaya dayanan iman, kendisini başkasının bilincine zorla yerleştirmek zorunda değildir. Dış onaya muhtaç iman ise ötekinin bilincini kendi huzurunun aracına dönüştürür.

Belki de en yalın haliyle mesele şu cümlede toplanabilir. İmanını bana kabul ettirmek zorunda hissediyorsan, benim iman etmem senin için benden çok seni ilgilendiriyor olabilir. Çünkü beni ikna ettiğinde yalnızca benim düşüncemi değiştirmiş olmazsın, kendi imanına yeniden güvenmiş olursun. Fakat bu güven benim teslimiyetime bağlıysa, artık imanının huzuru sende değil, bendedir.

Ve tam da burada paradoks tamamlanır. Öteki üzerinde egemenlik kurmaya çalışan iman, sonunda ötekinin onayına bağımlı hale gelir. BELKİ DE GERÇEK İÇSEL İMAN, ÖTEKİNİN “HAYIR” DEME HAKKINA İHTİYAÇ DUYAR. ÇÜNKÜ ANCAK ÖTEKİ GERÇEKTEN HAYIR DİYEBİLDİĞİNDE, BENİM “EVET”İMİN BANA AİT OLUP OLMADIĞI ORTAYA ÇIKAR. ÖTEKİNİN “HAYIR” DEME ÖZGÜRLÜĞÜ YOKSA, BENİM “EVET”İMİN GERÇEKTEN İMAN MI YOKSA TOPLUMSAL TEKRAR MI OLDUĞU DA BELİRSİZLEŞİR