Bir Deme Olarak Gerçek Sekülerizm, An-arkheizm ve Modern Teolojilerin Maskesi

 

Giriş

Bugünün dünyasında insanların büyük çoğunluğu kendini seküler, modern, rasyonel ya da dinsel olmayan bir düşünce içinde konumlandırıyor. Klasik dinlerden uzaklaşmak, Tanrı fikrini reddetmek, ibadet biçimlerinden kopmak ya da dini kurumların siyasal yaşam üzerindeki doğrudan etkisini sınırlamak çoğu zaman sekülerleşme olarak anlaşılıyor. Fakat burada çok daha derin bir sorun var, insan Tanrıya inanmayı bırakabilir, ama Tanrının düşünce içindeki yerini, işlevini ve mimarisini koruyabilir ve günümüz insanı büyük ölçüde bunu yapmaktadır. Dini kelimeler reddedilebilir, fakat teolojik düşünme biçimi sürebilir. Bu yüzden asıl mesele insanların hala Tanrıya inanıp inanmadığı değildir, asıl mesele, insanların hala değişmeyen özlere, kutsallaştırılmış merkezlere, son açıklama makamlarına ve tartışılmaz zeminlere ihtiyaç duyup duymadığıdır.

Bu açıdan bakıldığında modern dünya sanıldığı kadar seküler değildir. Belki de modern dünya, din sonrası bir dünya değil, Tanrının adının silinip işlevlerinin başka kavramlara dağıtıldığı bir dünyadır. Tanrının yerini kimi zaman ulus, kimi zaman ırk, kimi zaman devlet, kimi zaman tarih, kimi zaman bilim, kimi zaman piyasa, kimi zaman üretim ve emek, kimi zaman cinsiyet alır. Bu kavramların her biri, tek başına, sıradan düşünsel araçlar olarak kullanılabilir. Fakat bunlar değişmez, tartışılmaz, kendinde hakikatler taşıyan, insanın ve toplumun nihai zeminini oluşturan özlere dönüştüğünde yani ontolojiye yaslandıklarında artık yalnızca kavram olmaktan çıkıp birer seküler kutsala dönüşürler.

Din ile Teoloji Arasındaki Fark

Bu nedenle din ile teoloji arasında ayrım yapmak gerekir. Din, ritüelleri, ibadetleri, kutsal kitapları, peygamberleri, cemaatleri ve kurumları olan görünür bir yapıdır. Teoloji ise daha derinde yer alır, dünyayı bir nihai ilkeye, değişmeyen bir öze, son bir hakikate bağlama tarzıdır. Bir düşünce Tanrıdan hiç söz etmese bile, eğer dünyayı değişmeyen bir öz üzerinden açıklıyor, insanı bu öze göre sınıflandırıyor, toplumu bu öz adına düzenliyor ve siyasal meşruiyeti bu özden türetiyorsa, o düşünce hala teolojik bir mimari içinde çalışıyor demektir.

Bu yüzden ateizm tek başına yeterli değildir. Klasik ateizm Tanrının varlığını reddeder, fakat Tanrının düşünce içindeki yerini reddetmeyebilir. Bir insan Tanrıya inanmayabilir, ama ulusun özü, ırkın özü, insan doğası, tarihin zorunlu yönü, bilimin mutlak hakikati, piyasanın doğal yasası ya da cinsiyetin değişmez kaderi gibi, zeminini ontolojiden alan kavramlara bağlılık gösterebilir. Bu durumda Tanrı gitmiş olur, ama Tanrının koltuğu boş kalmaz sadece o koltuğa başka bir kavram oturur.

An-arkheizm Nedir

İşte tam burada an-arkheizm kavramı devreye girer.

An-arkheizm, gerçekliğin, toplumun, düşüncenin ya da varoluşun tek bir ilk ilkeye, mutlak kökene, değişmez öze, egemen merkeze veya kurucu otoriteye dayanmadığını savunan düşüncedir. Varlığı, insanı, toplumu, tarihi, devleti, ırkı, cinsiyeti, bilimi ya da doğayı değişmeyen bir ontolojik öze, son bir zemine bağlama girişimini reddeder. Kısaca, VARLIK YOKTUR, OLUŞ VARDIR der.

Bunun hemen açıklığa kavuşturulması gereken bir noktası var, varlık yoktur cümlesi, kaba anlamda hiçbir şey yoktur demek değildir masa yok, beden yok, toplum yok, tarih yok demek değildir. Buradaki hedef, kendinde duran, sabit, tamamlanmış, değişmeyen, kendi kimliğine kapanmış bir öz iddiasıdır. Varlık dediğimiz şey, oluşun dondurulmuş adıdır, bir süreci, bir akışı, bir ilişkiler ağını, geçici bir belirmeyi şey haline getirip ona varlık dememizdir. Ontoloji ise bu donmuş adı hakikat sanma biçimidir.

An-arkheizm yalnızca Tanrıya inanmamak değildir. Tanrının yerine geçebilecek bütün değişmez özleri, nihai zeminleri, kutsal merkezleri ve son açıklama makamlarını reddetmektir. Ateizm Tanrı yoktur der, an-arkheizm ise hiçbir kavram Tanrı'nın boşalttığı yere oturtulamaz der. Bu nedenle gerçek bir sekülerizm, yalnızca Tanrı'nın yokluğu değil, Tanrı'nın yerinin de yokluğudur.

Teolojinin Sözcük Değiştirmesi

Modern dünyanın en büyük yanılgılarından biri, dini kelimeleri terk edince teolojiden kurtulduğunu sanmasıdır. Oysa teoloji yalnızca Tanrı, vahiy, peygamber veya ibadet kelimeleriyle işlemez, öz, köken, kader, hakikat, merkez, düzen, zorunluluk ve bağlılık biçimlerinde de işler. Bir şeyin adı din olmayabilir, fakat işlevi kutsal olabilir. Bir kurum kendini seküler ilan edebilir, ama yine de kendi tapınağını, kendi ritüelini, kendi azizlerini, kendi şehitlerini, kendi kafirini, kendi günahlarını ve kendi dokunulmaz metinlerini üretebilir.

Modern ideolojiler tam da bu yüzden çoğu zaman seküler teolojiler gibi çalışır.

Tapınakları vardır parlamento, mahkeme, anıt, şehitlik.

Ritüelleri vardır, marş söylemek, yemin etmek, saygı duruşunda bulunmak, resmi bayram kutlamak.

Kutsal metinleri vardır, anayasa, manifesto, kurucu ilkeler, bağımsızlık bildirileri.

Günahları vardır, ihanet, bölücülük, gericilik, vatan hainliği.

Azizleri, şehitleri ve aforoz biçimleri vardır.

Tanrı kelimesi hiç geçmeyebilir; ama kutsal yapı bütünüyle çalışmaya devam eder.

Bu nedenle sekülerizm çoğu zaman yalnızca yüzeyde kalır. Kurumlar klasik dini otoriteden ayrılabilir, fakat kendi seküler kutsallarını üretmeye devam eder. Devlet meşruiyetini artık doğrudan Tanrıdan almadığını söyler, ama bu kez millet adına, halk adına, tarih adına, devrim adına veya kamu düzeni adına konuşmaya başlar. Kutsal merkez ortadan kalkmaz, yalnızca yer değiştirir.

Toplum Sözleşmesi Miti

Toplum sözleşmesi fikri, modern dünyanın en güçlü seküler mitlerinden biridir çünkü hiçbirimiz gerçek anlamda bir toplum sözleşmesi imzalamadık. Doğmadan önce devlete, vatandaşlığa, sınırlara, hukuka rıza göstermedik, bunların içine doğduk. Sonra bize sen bu toplumun üyesisin dendi. Önce yapı geldi, sonra o yapıya rıza gösterdiğimiz varsayıldı.

Burada haklı bir vurgu var, ama önemli bir sınırla birlikte söylenmeli, klasik toplum sözleşmesi kuramcıları (Locke, Rousseau) da sözleşmeyi zaten tarihsel bir imza olayı olarak değil, meşruiyetin normatif bir açıklama modeli olarak sunmuşlardır. Dolayısıyla eleştirinin gücü kimse imzalamadı tespitinde değil, bu normatif kurgunun kendisinin de bir tür ontolojik zemin sanki insanın doğasında gizil bir rıza varmış gibi davranan bir kurgu olarak işlediğini göstermektedir. Modern devletin hilesi şudur. Eskiden iktidar Tanrı adına konuşuyordu, şimdi toplum sözleşmesi miti üstünden senin adına konuşmaya başladı. Halk istedi, milletin iradesi gibi ifadeler, gerçek insanların çoğulluğunu kapatıp yerine soyut, temsil edilebilir bir kolektif özne koyar. Tanrı'nın iradesinin yerini böylece halkın iradesi alır yapı değişmez, yalnızca ad değişir.

Irk, Ulus ve Cinsiyet: Aynı Mekanizmanın Üç Görünümü

Irk, bu teolojik yapının en açık örneklerinden biridir. Irk kendini ontolojik bir zeminde sunar köken, kan, soy, karakter, tarihsel misyon kavramları ona otomatik olarak eklenir. Bizim özümüz böyledir, onların özü şöyledir denildiği anda, sıradan bir tanımlama değil, insanın varlığına ilişkin ontolojik bir iddia ileri sürülür. Irkçılık bu yüzden yalnızca ahlaki ya da politik bir kötülük değil, aynı zamanda ontolojik bir sahtekarlıktır. İnsana olmayan bir öz atar, sonra bu özü kader gibi dayatır.

Ulus da benzer şekilde çalışır. Modern devletlerin hepsi açıkça biyolojik ırk fikrine dayanmaz, ama çoğu kendine bir kurucu öz, bir ortak ruh, bir tarihsel kader üretir. İnsanlar, içine doğdukları tarihsel ve siyasal düzenin doğal, ezeli ve değişmez olduğuna inandırılır oysa ulus da, vatandaşlık da, sınır da tarihsel üretimlerdir. Ontolojik zemine dönüştürüldüklerinde insanın üstüne çıkarlar ve ondan sadakat talep eden kutsal varlıklara dönüşürler.

Cinsiyet meselesinde de aynı yapı görülür, fakat burada bir ayrımı özellikle netleştirmek gerekir, beden vardır, biyolojik farklar vardır bunlar inkar edilen şeyler değildir. An-arkheist eleştirinin hedefi bu farkların varlığı değil, bu farkların doğrudan bir norma, bir kadere çevrilme biçimidir. Kadın özü şudur, doğa bunu böyle belirlemiştir, toplum buna göre düzenlenmelidir dendiğinde, betimleyici bir gözlemden normatif bir hükme sıçranmış olur ve bu sıçrama, gerekçesi gösterilmeden yapılan bir çıkarımdır. Burada doğa, Tanrının eski işlevini üstlenir Tanrı böyle istedi cümlesinin yerini doğa böyle istedi cümlesi alır.

İdeolojiler ve Bilim

Aynı mekanizma ideolojilerde de işler. Liberalizm bireyi, milliyetçilik milleti, komünizm emeği, muhafazakarlık geleneği, pozitivizm bilimi, kapitalizm piyasayı merkeze alır. Bu kavramların her biri, merkezlerindeki özden dolayı evrensellik iddiası taşır. Bu iddianın tartışmaya açık olduğu söylenir, ama mesele gerçekten ciddileştiğinde o ideolojinin çekirdek özüne aykırı düşünenler, o ideolojinin insan tanımından çıkarılır, yani bir tür kafir ilan edilir. Piyasa insanın doğasının hakikatidir, millet varlığın asli biçimidir dendiği anda, düşünce seküler görünse bile teolojik bir zemine kayar.

Bilim konusunda ayrım özellikle önemlidir. Bilim yöntem olarak sekülerdir, gözleme, deneye, yanılabilirliğe ve düzeltilebilirliğe dayanır. Fakat bilim, son hakikat makamı, her şeyi açıklayan tek dil haline getirildiğinde, bilim olmaktan çıkıp bilimciliğe dönüşür. An-arkheizm bilime düşman değildir; tam tersine, bilimi kendi seküler doğasında tutmak ister laboratuvarı hakikatin mabedi yapmaya, ölçümü ontolojikleştirmeye itiraz eder. Ölçüm, oluşla kurulan belirli bir ilişkinin yöntemsel sonucudur, ölçülen şey öz olarak düşünüldüğünde, bilimsel yöntem teolojik bir yapıya dönüşür.

İskele ile Tapınak Arasındaki Fark

Burada en temel ayrım, zemin ile ontolojik zemin arasındadır. Düşünce, geçici dayanaklarla, kavramsal tutamaklarla, yöntemsel başlangıçlarla çalışabilir. Bu dayanaklar değişmez, kendinde, son açıklama zeminlerine dönüştürüldüğünde teoloji başlar. Geçici zemin düşüncenin iskelesidir, ontolojik zemin ise düşüncenin tapınağıdır. İskele sökülüp yeniden kurulabilir fakat tapınak kutsallaştırılır, korunur, sorgulanmaz hale getirilir.

An-arkheizm, düşüncenin hiçbir kavramsal iskele kurmamasını değil, kurduğu iskelenin tapınağa çevrilmemesi gerektiğini söyler. Kavramlar olmadan düşünmek mümkün değildir, an-arkheizm kavramlara değil, kavramların ontolojik zeminde kutsallaştırılmasına karşıdır. Bir kavram kutsallaştığı anda düşüncenin aracı olmaktan çıkar, insanı ölçen, sınıflandıran, dışlayan bir hüküm makamına dönüşür.

Metodolojik Bir Sorun: An-arkheizm Kendi Kendini Aşındırır mı?

Bu noktada dürüst olmak gerekir. An-arkheizmin karşılaşacağı en ciddi itiraz, kendi tutarlılığına dairdir. Eğer an-arkheizm hiçbir öz, hiçbir nihai zemin yoktur derse, bu önerme kendisi nihai ve evrensel bir iddia gibi görünmez mi? Ontoloji reddedilmelidir cümlesi, kendisi ontolojik bir hüküm değil midir?

Bu itiraz ciddiye alınmalı, çünkü an-arkheizmi bir sistem olarak sunmanın önündeki en büyük engel budur. Ama çözüm yolu şurada aranabilir, an-arkheizm, bir hakikat önermesi değil, bir duruş ve pratik olarak konumlandırılırsa bu döngüden kurtulabilir. YANİ VARLIK YOKTUR, OLUŞ VARDIR cümlesi metafizik bir keşif iddiası değil, düşünceye karşı sürekli sorulması gereken bir soru biçimidir. Burada hangi kavram şu an sessizce tanrılaştırılıyor? Bu, kendini de sürekli sorgulayan, kapanmayan bir tutum olduğu sürece kendi ontolojisini üretmekten kaçınabilir. Kapandığı, işte nihai gerçek budur dediği an, kendi ilkesini ihlal eder. Bu yüzden an-arkheizm bir sonuç değil, sürekli yenilenmesi gereken bir çözme edimi olarak anlaşılmalıdır ve bu kırılganlık, bir zayıflık değil, önerinin doğasının bir parçasıdır.

Sonuç

Gerçek sekülerizm, yalnızca dinin kamusal alandan çekilmesiyle gerçekleşmez. Çünkü din çekilirken teoloji kalabilir. Tanrının adı silinirken Tanrının yeri korunabilir. Kutsal kitap terk edilirken başka metinler kutsallaştırılabilir. Kilise ya da cami geri çekilirken devlet, ulus, bilim, piyasa ya da halk iradesi yeni kutsallar olarak yükseltilebilir.

Modern insanın asıl meselesi dinsizleşmek değil, kutsal üretme alışkanlığını fark etmektir. Tanrıya inanmamak kolaydır. Tanrının yerine koyduğumuz kavramları fark etmek zordur. Gerçek seküler düşünce bu zorluğu üstlenir. İnsanı değişmez özlere, kutsal kimliklere, tarihsel kaderlere kapatmaz, onu açık, ilişkisel, geçici ve dönüşebilir bir varlık olarak düşünür.

Bu yüzden an-arkheizm, modern dünyanın gizli teolojilerine karşı düşünsel bir direniştir olma potansiyeli barındırır.

ZEMİNİN YAPI SÖKÜMÜ

Kavramlar üzerine düşünmeye başladığımızda ilk eğilimimiz genellikle kavramın kendisini suçlamak olur. Çünkü kavram gerçekten dünyayı olduğu gibi bırakmaz. Bir şeyi adlandırır, sınırlar, ayırır, düzenler, ölçer, görünür kılar ve aynı anda başka şeyleri görünmez hale getirir. Normal-anormal, başarılı-başarısız, sağlıklı-hasta, zeki-cahil gibi kavramlar yalnızca birer kelime değildir. Bunlar bir dünyayı belli bir biçimde kesen, ölçen, sınıflandıran ve çoğu zaman o sınıflandırmayı doğal bir gerçeklik gibi sunan düşünsel araçlardır. Fakat bu aceleyle varılacak sonuç, kavramlar masum değildir cümlesi olmamalıdır. Bu cümle ilk bakışta güçlü görünse de eksiktir. Çünkü kavramı masum olmamakla itham ettiğimizde, sanki kavramın kendisinde doğrudan bir suç, bir kötülük ya da bir baskı özü varmış gibi konuşmaya başlarız. Oysa bu başka bir ontolojik sabitlemeye dönüşür. Kavramı eleştirirken kavrama öz atamış oluruz. Bu nedenle daha dikkatli bir ayrım yapmak gerekir. Kavram bir ayrım imkanıdır. Onu sağlıklı ya da patalojik kılan şey, kavramın içine yerleştiği bağlam/zemin/yapıdır. Bu nedenle mesele yalnızca kavramların yapısökümünü yapmak değildir. Çünkü kavram çoğu zaman figürdür. Görünen, tartışılan, dolaşıma giren, üstünde kavga edilen şey kavramdır. Fakat kavramı anlamlandıran, dolduran, yönlendiren ve onun neyi dışlayıp neyi içeriye alacağını belirleyen şey zemin/bağlam/yapıdır. Kavram figürse, yapı zemindir. Figürün nasıl görüneceğini yapı belirler. Bu yüzden yalnızca kavramın yapı sökümünü yapmak, çoğu zaman figürle uğraşmak anlamına gelir. Oysa asıl soru şudur, bu kavramı hangi zemin/bağlam/yapı böyle çalıştırıyor. Normal kavramı bu mesele için çok açıklayıcıdır. İlk bakışta normal kavramı sorunlu görünebilir. Çünkü normal dediğimiz anda onun karşıtı, dışlaması olan anormalde ortaya çıkar. Bir şey normal ilan edildiğinde, başka bir şey normalin dışında bırakılır. Buradan bakıldığında normal kavramı sanki kendi başına dışlayıcı, baskıcı ve tehlikeliymiş gibi görünebilir. Fakat bu yeterince derin ve dikkatli bir okuma değildir. Çünkü normal kavramı tek başına henüz hiçbir somut dışlama üretmez. O yalnızca bir ayrım olanağıdır. Hangi şeyin normal, hangi şeyin anormal sayılacağı ise kavramın kendisinden değil, o kavramı dolduran toplumsal zemin/yapı/bağlamdan gelir. İki toplum düşünelim. A toplumu aşırı radikal, baskıcı, homojenleştirici, düzenci ve kapalı bir toplum olsun. B toplumu ise daha özgürlükçü, dengeli, farkı kabul eden, çoğulcu, içkin ilişkiye açık ve tik olarak daha sağlıklı bir toplum olsun. Her iki toplumda da normal kavramı bulunur. Fakat bu kavram iki toplumda da aynı şekilde çalışmaz. A toplumunda normal olmak itaat etmek, farklılaşmamak, düzene girmek, sorgulamamak, merkezin belirlediği davranış kalıplarına uymak anlamına gelir. Böyle bir toplumda anormal olan kişi, sadece farklı düşünen, başka türlü yaşayan, kendi tekilliğini koruyan, bütünde erimeyen, senteze uğramayan ya da iktidarın çizdiği sınıra itiraz eden kişidir. Burada anormal kavramı farklılığı bastırmanın aracına dönüşür. B toplumunda ise normal kavramı bambaşka bir içerik kazanır. Bu toplumda normal olmak, başkasının varlığına zarar vermemek, şiddeti meşrulaştırmamak, başkasının tekilliğine alan açmak,karşılıklılığı, farkı ve ilişkiyi korumak anlamına gelir. Böyle bir bağlam/zemin/yapıda anormal olan şey farklılık değildir, farkın bastırılmasıdır, kendileştirmektir, kendileştiremediğini ötekileştirmektir. Örneğin kendi bakış açısıyla dünyaya bakmayan farklı fikirde olan birine zarar veren davranış biçimine, bu davranış normal değil demek baskıcı bir dışlama değildir. Tam tersine sağlıklı bir etik zeminin kendini koruma biçimidir. Burada anormal kavramı farklı olanı değil, farklı olana zarar vereni yani patalojik bir durumu işaret eder. Yukarıdaki örnek bize şunu gösterir. Sorun normal-anormal ayrımında değildir. Sorun, bu ayrımın hangi bağlam/zemin/yapının, hangi değerler doğrultusunda, hangi iktidar ilişkileri içinde kurulduğudur. Sağlıklı bir bağlam/zemin/yapıda normal, yaşamı, farkı ve ilişkiyi korur. Patalojik bir bağlamda ise normal, itaati ve baskıyı korur. Sağlıklı bağlamda anormal, şiddeti ve farkın bastırılmasını işaret eder. Patalojik bir bağlamda ise anormal, yalnızca farklılığı ve itirazı damgalayan bir araca dönüşür. Bu nedenle kavramın sağlıklı olup olmadığından önce, bağlamın sağlıklı olup olmadığını sormak gerekir. Çünkü kavramın içini dolduran şey bağlamdır. Bağlam ne kadar sağlıklıysa, normal o kadar normal, anormal de o kadar anormal olur. Bağlam hastalıklıysa, normal de hastalanır. Anormal de keyfi baskıcı bir damgaya dönüşür. Bur durumda sorun kavramın kendisinde değil, kavramı çalıştıran zemindedir. Buradan daha genel bir sonuca ulaşabiliriz. Kavramlar temelde bağlamsızken varlığından bahsedilebilen şeyler değildir ki bence bağlam olmadığında nötrdürler. Yani kendi başlarına suçlu değildirler. Kavram düşünmenin aracıdır, insan kavramsız düşünemez, çünkü düşünmek ilişkiler arası farkı görüp, algılayıp farketmektir. Fakat kavramın hangi farkı önemli, hangi farkı önemsiz, hangi farkı meşru, hangi farkı tehlikeli sayacağı kavramın kendindeliğinden kaynaklanan bir şey değildir. Bunu belirleyen şey kavramın hangi bağlam ve zeminde ele alındığı ile ilgilidir. Bu nedenle benimde daha önceki bir yazımda yaptığım gibi, kavramın kendisini yok etmek ya da tüm kavramlardan kuşkulanarak düşünmeyi imkansız hale getirmek doğru değildir. asıl yapılması gereken şey, kavramı hangi zeminin kullandığını, hangi yapının onun içini doldurduğunu, hangi iktidarın onu dolaşıma soktuğunu ve hangi hayat biçiminin onu hakikat olarak sunduğunu yani neyin bilgi olarak belirlendiğini sorgulamaktır. Bu kavram karşıtlığı değil bir zemin ve bağlam eleştirisidir. Bu noktada yapısöküm meselesi yeniden düşünülmelidir. Çoğu zaman felsefe, kavramların yapısökümünü yapar. İnsan, akıl, doğa, özne, normal, hakikat, ahlak, özgürlük gibi kavramların içindeki gerilimleri, bastırılmış karşıtlıkları ve gizli varsayımları açığa çıkarır. Bu çok önemlidir, fakat yalnızca kavramın yapısökümünde kalındığında, kavramı mümkün kılan zemin yeterince sorgulanmamış olabilir. Oysa kavram çoğu zaman buzdağının görünen kısmıdır. Kavramın altında bir yapı, bir bağlam, bir zemin, bit iktidar, bir norm düzeni vardır. Bu yüzden yapılması gereken şey yalnızca -normal kavramı neyi dışlıyor? diye sormak değildir. Daha köklü soru şudur, hangi toplum, hangi kurum, hangi tarihsel yapı, hangi ahlaki düzen, hangi iktidar biçimi yani hangi bağlam, normal kavramının içini nasıl dolduruyor? Hangi zemin, normal ile anormal arasındaki sınırı nasıl çiziyor? Bu sınır yaşamı koruyor mu yaksa fakı bastırıyor mu? Bu ayrım şiddeti dışlıyor mu, yoksa itirazı susturuyor mu? Bu kavram ilişkiyi güçlendiriyor mu, yoksa iktidarın kendi sürekliliğini mi sağlıyor. Bu yaklaşım kavramı figür olarak, bağlamı ise zemin olarak düşünmeyi gerektirir. Figür tek başına anlaşılamaz. Bir figür ancak belirdiği zeminle birlikte anlam kazanır. Aynı figür farklı zeminlerde farklı anlamlara gelebilir ki genelde de gelir. Aynı kavram farklı toplumlarda farklı içeriklerle çalışabilir. Bu nedenle kavramın anlamı sözlükte değil onun yerleştiği toplumsal ve tarihsel bağlamda aranmalıdır. Burada en büyük hata, kavramın kendisine fazla güç vermektir. Normal kavramı kötüdür dediğimizde, normal kavramını kendi başına baskıcı bir varlık gibi düşünürüz. Oysa normal kavramı baskıcı bir yapının içinde baskıcı, etik bir yapının içinde ise koruyucu olabilir. Aynı şekilde anormal kavramı da her zaman kötü değildir. Bazen anormal damgası, farklı olanı yok etmek için kullanılır. Ama bazen de gerçekten zara veren, şiddet uygulayan, yaşamı tahrip eden bir davranışı işaret etmek için gereklidir. Bu tamamıyla bu kavramın hangi bağlamda kullanıldığı ile alakalıdır. Bu nedenle kavramı değil, kavramın zeminini çözümlemek gerekir. Bu bizi şu temel formüle götürür: Kavram hastalığı, kavramın kendisinde değil, onu çalıştıran zeminin hastalığından doğar. Bu formül, kavramlara karşı daha adil ve daha derin bir bakış sağlar. Çünkü kavramları bütünüyle suçlamaz, ama onların bağlamdan bağımsız okunamayacağını da kabul eder. Dolayısıyla asıl masum ya da suçlu olan kavram değil, kavramı dolduran bağlamdır. Bu nedenle kavramların yapı sökümünden önce, zeminin yapısökümü yapılmalıdır. Kavramın ne söylediğine bakmak bizi felsefi bir tembelliğe ve düşünmeyi imkansız kılan bir duruma sürükler. Ama onu söyleten zemine bakmak, bize kavramın neyi dışladığını göstermekle birlikte, hangi yapı tarafından gerekli, doğal ya da haklı gösterildiğini gösterir. Buda bizi kavramın hangi anlamı taşıdığını sormanın yetersiz bir bakış olduğuna götürür. Çünkü o kavramın anlamının hangi tarihsel ver toplumsal düzen tarafından üretildiğini göz ardı etmemize neden olabilir ki asıl meselede zaten o kavramın anlamının hangi tarihsel ve toplumsal düzen tarafından üretildiğini sormak gerekir. Bu düşünceye Bağlamsal Yapısöküm denebilir. Daha keskin bir ifade ile, Zeminsel Yapısökümde denebilir. Çünkü burada hedef yalnızca kavramın içindeki çelişkiyi açığa çıkarmak değildir. Hedef, kavram dolduran zeminin nasıl kurulduğunu, hangi ayrımları normalleştirdiğini, hangi dışlamaları doğal gösterdiğini ve hangi hayat biçimini hakikat gibi sunduğunu çözmektir. Bu aynı zamanda bir zeminsel norm eleştirisidir. Çünkü normu yalnızca kavramda değil, normu onu mümkün kılan bağlamda arar. Bu bakış açısından felsefenin yaptığı şey kavram üretmek değil, kavramların hangi dünyalarda nasıl çalıştığını sorgulamaktır. Bir kavram sağlıklı bir zeminde düşünceyi açabilir, hastalıklı bir zeminde ise düşünceyi kapatabilir. Bir kavram, etik bir bağlamda yaşamı koruyabilir, baskıcı bir bağlamda yaşamı boğabilir. Bir kavram, içkin ilişkiyi mümkün kılabilir, başka bir bağlamda determine edici, aşkın ilişki kurabilir. Kavram bu nedenle tek başına ne kurtarıcı nede suçludur. Kavram yerleştiği dünyanın, bağlamın, zeminin iznini taşır. Sonuç olarak kavramın yapısökümü, figürün yapısökümüdür. Fakat figürü gerçekten anlamak için zemine inmek gerekir. Çünkü figür zeminden bağımsız değildir. Normal kavramını anlamak için, normal kelimesine değil, normalin hangi toplumda, hangi korkularla, hangi değerlerle, hangi iktidar ilişkileriyle ve hangi yaşam tasarımıyla kurulduğuna bakmak gerekir. İşte bu nedenle asıl görev, kavramı suçlamak değil, zemini sorgulamaktır. “Kavram ne masumdur ne suçlu. Kavram bir kapıdır. O kapının nereye açılacağını ise zemin belirler”